Break-outsessies 2024

Tijdens de breakout sessie "Sharing Data Without Borders" werden ervaringen uit verschillende Europese landen gedeeld over het opzetten van een nationale infrastructuur voor het delen van gezondheidsdata. Het viel op dat veel landen vergelijkbare basiscomponenten hebben voor hun nationale Health Data Access Bodies (HDAB), zoals aanvraagprocedures en catalogi. Iedereen benadrukte het belang van communicatie en het opbouwen van vertrouwen met datahouders, datagebruikers en de burgers, en er werd gevraagd hoe ervoor gezorgd kan worden dat datahouders hun data FAIR maken. De voornaamste verschillen kwamen naar voren in de wetgeving omtrent het gebruik van gezondheidsdata. Daarnaast werd er gediscussieerd over de rol van het European Health Data Space (EHDS) en de noodzaak daarvan voor internationale datadeling. Tijdens de discussie vroegen deelnemers naar de betrokkenheid van nationale HDAB organisaties bij internationale initiatieven zoals EHDEN, DARWIN en ODHSI, hoe de datakwaliteit gewaarborgd wordt en bij wie die verantwoordelijkheid ligt—bij de datahouder of de datagebruiker? 

Tijdens deze sessie stond het verbeteren van de datakwaliteit in de zorg centraal. Datakwaliteit is cruciaal voor het effectief hergebruiken van data in zorgnetwerken, voor onderzoek en voor beleidsvorming, maar vormt momenteel een grote uitdaging. Artsen en onderzoekers ervaren dat het verkrijgen van betrouwbare en bruikbare data vaak veel tijd en moeite kost, wat het vertrouwen in beschikbare data ondermijnt. Sigrid Jansen (Nictiz) gaf kaders waarom datakwaliteit juist nu zo belangrijk is. 

 Verschillende experts, waaronder Dr. Isabelle Bos (Nivel) en Sascha van Duijn (Amsterdam UMC), gingen in op mogelijke oplossingen om de kwaliteit van zorgdata te verbeteren. Oplossingen variëren van gestandaardiseerde dataverzameling en betere IT-infrastructuur tot meer samenwerking tussen zorgverleners en datamanagers. Dr. Saskia Haitjema (UMCU) wees op de gevaren data in isolatie te beschouwen zonder dat de context bekend is en wat het doel van de dataverzameling is geweest.  Tenslotte benadrukte Dr. Eva Klappe (DHD) de rol van registratiestandaarden om consistente en hoogwaardige data te waarborgen.  

 De sessie werd afgesloten met een paneldiscussie, waarbij de nadruk lag op het versterken van vertrouwen in data als fundament voor innovatie in de zorg. 

Tijdens deze break-out sessie waren diverse stakeholdergroepen aanwezig waaronder onderzoekers, bedrijven en beleidsmedewerkers om hun verwachtingen en ervaringen te delen. Er werden pitches gepresenteerd vanuit het perspectief van het bedrijfsleven (Joep Rijnierse van Amgen en Marijn Kroes van Pacmed), financiers (Nico van Meeteren van Top Sector LSH en Merik Seeven van ZonMw) en burgers (Jan Peter Larsen van de Federatie voor gezondheid) over de aanpak voor een duurzame inrichting van de gezondheidsdata-infrastructuur. 

Er wordt besproken dat verplichtingen effectief kunnen zijn, maar dat het belangrijk is om dit op een positieve manier aan te vliegen. Martijn benadrukt dat het tonen van succesvolle voorbeelden helpt om de werking van dergelijke verplichtingen te illustreren. Joep en Jan Peter wijzen op de uitdaging dat veel betrokkenen vasthouden aan hun 'heilige huisjes' en dat het cruciaal is om duidelijk te maken wie de kosten draagt. 

De aanwezigen benadrukten de noodzaak van FAIR data en de ontwikkeling van een datagedreven kennisfabriek waarbij de dataproductie ‘key’ is. Er werd gepleit voor federatieve samenwerking, waarbij UMC’s een sleutelrol spelen, maar waarbij ook de overheid en ICT-leveranciers moeten bijdragen. De vergelijking met de energiesector werd getrokken, waarbij er werd gepleit voor een nutsvoorziening die niet bepaald wélke ‘stroom’ door het net gaat, maar wel aan welke richtlijnen de stroom moet voldoen. De infrastructuur moet dienen voor het publiek belang en vraagt om een gezamenlijke aanpak tussen markt, overheid en samenleving. 

Deze sessie belichtte de rol van Europese onderzoeksinfrastructuren (EU-RIs) in het versnellen van wetenschappelijk onderzoek en de kansen die op de horizon liggen. Verschillende sprekers, waaronder Prof. Christine Chomienne** (European Commission) en Prof. Dr. Cisca Wijmenga (NWO), deelden succesvolle voorbeelden van EU-RIs die onderzoekers in staat stellen sneller en efficiënter samen te werken. 

 De sprekers benadrukten hoe grootschalige samenwerkingsverbanden zoals ELIXIR en BBMRI-NL de toegankelijkheid van data verbeteren en onderzoek op Europees niveau versnellen. Prof. Dr. Chris Evelo en Prof. Dr. Gerrit Meijer gingen in op hoe deze netwerken de interoperabiliteit tussen systemen vergroten en innovatie stimuleren. 

 De sessie eindigde met een oproep aan de deelnemers om samen te werken en zich voor te bereiden op de vele nieuwe kansen die EU-RIs bieden om onderzoek te schalen en impact te vergroten. 

In deze sessie werd besproken hoe het vertrouwen van patiënten, onderzoekers en datahouders vergroot kan worden bij het ontsluiten van zorgdata. Drie instrumenten stonden centraal. 

 Ten eerste werd het vergroten van vertrouwen voor de patiënt belicht door Martijn Mallie en Albert Vlug (VZVZ), met een focus op Mitz, een online toestemmingsvoorziening. Dit systeem geeft patiënten meer zeggenschap over het gebruik van hun gegevens voor zowel primair als secundair hergebruik, wat het vertrouwen in datadeling versterkt. 

 Vervolgens werd het vertrouwen van onderzoekers besproken door Renske Veenstra en André Klappe (Santeon). Zij lichtten toe hoe Santeon een feedbackloop heeft ingebouwd in hun dataverzamelingsproces, om de kwaliteit van de data voor onderzoek en Value Based Healthcare te borgen. 

 Tot slot ging Anne van der Kant (Health-RI) in op hoe het vertrouwen van datahouders kan worden vergroot door middel van identificatie en authenticatie. Door middel van de IAAI-faciliteiten (Identificatie, Authenticatie, Autorisatie en Informatiebeveiliging) wordt gegarandeerd dat de data alleen in vertrouwde handen terechtkomt. 

 De sessie benadrukte hoe vertrouwen op verschillende niveaus essentieel is voor succesvolle datadeling in de zorg. 

In de sessie ‘juridische implicaties van de EHDS’ spraken Antoinette Vlieger (Health-RI) en Thomas Hellebrand (Ministerie van VWS) over de EHDS. De aanwezigen werden meegenomen door verschillende aspecten van de EHDS als het gaat om secundair gebruik van gezondheidsdata. Ze maakten uitgebreid gebruik van de mogelijkheid om vragen te stellen in deze interactieve sessie. Onder de EHDS wordt elke Europese lidstaat verplicht om minstens één HDAB, Health Data Access Body, op te zetten. Er werd onder andere uitgelegd welke (vele!) verplichtingen de HDAB heeft. Verschillende rollen (trusted data holder, databemiddelaars en authorised participants) kwamen aan bod. Ook het proces om toegang te krijgen tot data werd besproken. Uiteindelijk beoogt de EHDS om de databeschikbaarheid te verhogen; het is de bedoeling om het werken met data makkelijker te maken voor onderzoekers of andere datagebruikers. 

Deze Engelstalige sessie richtte zich op het gebruik van moleculaire (“omics”) data om beter inzicht te krijgen in gezondheid en ziekte. Health-RI bouwt aan een data-infrastructuur die niet alleen klinische en medische beelddata omvat, maar ook steeds meer gericht is op omics-data. Deze data speelt een belangrijke rol in de studie van uiteenlopende ziektes, van zeldzame aandoeningen tot kanker, en helpt ook bij het personaliseren van behandelingen. Het combineren van verschillende soorten moleculaire data is essentieel om de biologische processen achter gezondheid en ziekte te begrijpen. 

 Tijdens de sessie bespraken experts zoals Prof. dr. Peter-Bram 't Hoen (Radboudumc) en Dr. Magnus Palmblad (LUMC) hoe multi-omics onderzoek helpt bij het ontrafelen van de complexe biologie van het leven. Ook kwamen technische en sociale uitdagingen aan bod, zoals de noodzaak van metadata-afspraken, catalogi en veilige verwerkingsomgevingen om omics-data veilig te delen en te hergebruiken. 

De panelleden benadrukten hoe Health-RI kan bijdragen aan de vooruitgang van multi-omics onderzoek en het beter begrijpen van moleculaire processen, wat uiteindelijk de weg vrijmaakt voor betere diagnose en behandeling van ziektes. 

In deze sessie werd de Nationale Gezondheidsdata Catalogus gepresenteerd, deze zalonderzoekers en zorgprofessionals in staat stellen om data eenvoudig te vinden, te raadplegen en te hergebruiken. Door samen met de knooppunten gekozen te hebben voor DCAT-AP als basis voor het metadatamodel in deze catalogus en door de doorontwikkeling van het metadatamodel op basis van de nieuwe HealthDCAT-AP standaard, bereiden wij ons gezamenlijk al voor op de aankomende verplichting vanuit de EHDS om metadata volgens deze standaard aan te bieden.  

Met behulp van deze gemeenschappelijke metadata-standaarden wordt gezondheidsdata op een uniforme manier vindbaar bemaakt, wat het delen en hergebruiken van deze data vergemakkelijkt. Margreet Bloemers (ZonMw) benadrukte vanuit het perspectief van de financiers het belang van consistentie en kwaliteit bij het vindbaar maken van data in de catalogus. 

 Milou de Jong (Radboudumc) vertelde over de ervaringen en lessons learned bij het koppelen van een Fair Datapoint (een API ofwel technisch koppelvlak met voorgedefinieerd metadatamodel) vanuit RadboudUMC met de Nationale Gezondheidsdata Catalogus.  

Daarnaast werd het user panel geïntroduceerd, waarmee deelnemers de kans krijgen om mee te denken over de verdere ontwikkeling van de catalogus. Door samen te werken kunnen de services van Health-RI beter aansluiten op de behoeften van gebruikers. 

Het overige deel van de sessie werd gebruikt om met de aanwezigen in gesprek te gaan en feedback te vragen op basis van posters met de processen rondom het zoeken van data en posters met het data onboardingproces en een visuele weergave van de huidige versie van HealthDCAT-AP.  

In deze sessie werd het concept van een burgerreis gepresenteerd, gericht op levensloopbestendige zeggenschap en informatievoorziening rondom gezondheidsdata. Het huidige systeem, waarin burgers slechts af en toe te maken krijgen met verzoeken over het hergebruik van hun data, is versnipperd en ontoereikend. Dit leidt ertoe dat veel burgers onvoldoende op de hoogte zijn van wat er met hun gezondheidsdata gebeurt en onvoldoende zeggenschap kunnen uitoefenen.  

 In de maatschappelijke dialoog van het afgelopen jaar, waaraan patiëntenorganisaties enthousiast hebben deelgenomen, werd het idee van een continue burgerreis geïntroduceerd. In dit model krijgen burgers tijdens hun leven regelmatig informatie over en ondersteuning bij het uitoefenen van hun zeggenschap over gezondheidsgegevens die over hen staan opgeslagen bij zorgorganisaties. Deze informatie zou hen in staat stellen om bewuster en actiever deel te nemen aan beslissingen over het gebruik van gegevens. 

Tijdens de sessie onderzochten sprekers Gijs Lunenborg (NFK) en Juliët Holtschlag (MIND), onder leiding van moderator Gaston Remmers (MD | OG en Health-RI MAR) in subgroepjes met de aanwezigen wat dit model betekent en hoe het kan bijdragen aan meer vertrouwen in het datastelsel. De deelnemers vertegenwoordigden een divers gezelschap van onderzoekers, beleidsmakers, zorgprofessionals en burgers/patiënten. De discussie richtte zich op zowel de meerwaarde als de verbeterpunten in dit concept. De discussie, die zich moeilijk liet stoppen en doorliep tot in de pauze, leverde onder andere de volgende take-aways op: 

• Het meermaals informeren van burgers over gegevens en zeggenschap is erg belangrijk. 
• De burgerreis maakt waarde van data en zeggenschap bespreekbaar. 
• De burgerreis laat zien dan mensen serieus worden genomen en genereert vertrouwen. 
• Het laat ruimte voor diversiteit in de maatschappij en geeft burgers autonomie. 
• Idealiter zou je burgers en patiënten in staat willen stellen zeggenschap uit te oefenen per type gegevens of per type gebruik, maar dat onderscheid is in de praktijk vaak niet zo scherp (bv: iemand wil diagnose niet laten hergebruiken maar medicatiegegevens wel, terwijl daaruit de diagnose af te leiden is). Daarnaast gaat de burgerreis nu uit van opt-out, is dat altijd ethisch? 
• De burgerreis kan veel betekenen voor het data-bewustzijn onder de Nederlandse bevolking, maar ook erg megalomaan worden, weeg kosten en baten goed af. 
• Uit de burgerreis blijkt nog niet duidelijk dat belangrijke principes zoals dataminimalisatie en ethische toetsing overeind blijven, dit is wel belangrijk.  

De aanwezigen waren het erover eens dat het heel waardevol is om het concept van de burgerreis verder uit te werken.