Veelgestelde vragen over biobanken

De biobank, waar jouw materialen en gegevens opgeslagen liggen, mag jouw materialen en gegevens alleen bewaren als je daar toestemming voor hebt gegeven of geen bezwaar tegen hebt gemaakt. Mocht je later jouw toestemming willen intrekken of toch bewaar willen maken, dan kun je dat melden en dan worden de opgeslagen materialen en gegevens vernietigd. Het verzamelde lichaamsmateriaal en de verzamelde gegevens blijven wel bewaard, zo lang als dit nodig is voor de onderzoeken waarvoor jouw lichaamsmateriaal en gegevens inmiddels zijn gebruikt.     

Nee. Er is geen wettelijke basis op grond waarvan politie of justitie opgeslagen lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek kan vorderen in het kader van strafrechtelijk onderzoek. Het gemeenschappelijke standpunt van alle Universitair Medische Centra (umc’s), de Nederlandse biobanken en de KNMG is dat justitie geen toegang heeft tot weefsel opgeslagen voor wetenschappelijk onderzoek of zorg, nu niet en in de toekomst niet. Voor nader gebruik van materialen en gegevens gold en geldt onverkort de medische geheimhoudingsplicht.

Mensen zijn opgebouwd uit cellen. Miljarden cellen zelfs! Onze huid, onze organen, ons bloed: alles is gemaakt van cellen. En in elke cel van ons lichaam zit DNA verborgen.

Jouw DNA (desoxyribose nucleotide acid – dat mag je meteen weer vergeten) vertelt alles over jou. Het is een soort bouwhandleiding waarin van alles beschreven ligt: je kleur ogen, je haar, hoe lang je bent. Het DNA krijg je mee van je ouders. Maar je krijgt ook wel eens foutjes mee in de bouwhandleiding: ook erfelijke ziekten kunnen in je DNA meekomen. Als er een foutje in je DNA zit, kan je lichaam zich net iets anders ontwikkelen dan het normaal zou doen.

Andersom kan trouwens ook. In je DNA kan ook een variatie zitten, en die variatie bepaalt bijv. dat jij mogelijk heel oud zult worden, of een bepaalde ziekte waarschijnlijk niet zult krijgen.

De bouwsteentjes uit je genen en DNA vertellen onderzoekers heel veel over jou. Maar waarom hebben onderzoekers een biobank nodig, waarin stukjes lichaam van heel veel mensen opgeslagen liggen? Nou, dat is eigenlijk heel logisch. Als je maar van één mens DNA hebt, dan weet je niet of dat DNA hetzelfde is als bij andere mensen. En dan weet je al helemaal niet hoe verschillend dit DNA is.

Je ontdekt pas of iemand bijvoorbeeld aanleg heeft om ziek te worden door het DNA van heel veel gezonde mensen te vergelijken met heel veel mensen die die ziekte hebben. De verschillen die je vindt, zouden wel eens de oorzaken van die ziekte kunnen zijn. Je merkt al, we schrijven ‘zouden kunnen’. Als je in de wetenschap werkt moet je altijd heel voorzichtig zijn met wat je beweert! Hoe meer materialen je hebt om met elkaar te vergelijken, hoe groter de kans is dat je iets ontdekt: een verband.

In een medisch dossier staan alle gegevens rondom je behandeling, zoals testuitslagen, röntgenfoto’s, of (verwijs)brieven aan een specialist of huisarts. Je behandelaar is verplicht om dit in een medisch dossier bij te houden.

Meestal leggen behandelaars deze gegevens vast in een elektronisch patiëntendossier (EPD). De inhoud van zo’n elektronisch opgeslagen dossier is hetzelfde als dat van een papieren dossier. Voordeel is wel, dat het elektronisch dossier sneller en gemakkelijker in te zien is. En een elektronisch patiëntendossier is eenvoudiger te delen met andere zorgverleners, bijvoorbeeld in het geval dat een patiënt naar een specialist in een ander ziekenhuis wordt doorverwezen. Voor meer informatie zie ‘Het hergebruik van gezondheidsgegevens in Nederland’. 

Nee. Biobanken gaan vertrouwelijk om met jouw gegevens. Je privacy wordt gewaarborgd, onder meer door het coderen van jouw gegevens. Dat betekent dat jouw lichaamsmateriaal en gezondheidsgegevens onder een unieke code bewaard worden. Zo wordt voorkomen dat gegevens verwisseld worden en ben je niet herkenbaar. Ook zorgt deze code ervoor dat de onderzoeker(s) of mensen waarmee zij samenwerken geen beschikking krijgen over jouw persoonsgegevens zoals jouw naam en adres. Het lichaamsmateriaal, de informatie uit eventuele vragenlijsten, de gezondheidsgegevens en de code worden voor onbepaalde tijd bewaard, zodat ook in de toekomst onderzoek uitgevoerd kan worden én er gekeken kan worden naar het verloop van een ziekte.

Als we gegevens en materiaal met andere ziekenhuizen of bedrijven delen, is dat altijd zonder jouw naam. De resultaten van onderzoek komen in rapporten en tijdschriften, maar jouw naam wordt nooit genoemd.

Bedrijven en zorgverzekeraars kunnen ook wetenschappelijk onderzoek doen, of laten doen, waarmee de gezondheidszorg verbeterd kan worden. Als dit onderzoek voldoet aan alle eisen, kunnen zij ook gebruik maken van de gecodeerde materialen en gegevens uit een biobank. Ook hier geldt dat ze geen beschikking krijgen over jouw persoonsgegevens zoals jouw naam en adres. Voor meer informatie zie ‘Weet de onderzoeker wie ik ben?’. 

In Europa is jouw privacy beschermd door een wet die in alle landen van de Europese Economische Ruimte geldt. Iedereen is verplicht zich aan deze wet te houden.

In landen buiten de Europese Economische Ruimte geldt deze wet niet. Die landen hebben allemaal hun eigen wetten voor privacy. Wanneer biobanken jouw gecodeerde materiaal en gegevens delen met landen buiten de Europese Economische Ruimte, zullen zij er alles aan doen om jouw privacy zo goed mogelijk te beschermen.

Bijna alle Nederlandse biobanken bevinden zich in ziekenhuizen. Met name in de Universitair Medische Centra (umc’s), omdat hier veel medisch-wetenschappelijk onderzoek plaatsvindt. Het ziekenhuis betaalt daarvoor uit de gelden die bestemd zijn voor medisch-wetenschappelijk onderzoek.

In andere gevallen wordt een biobank opgezet vanuit een speciaal opgericht instituut of samenwerkingsverband. Een voorbeeld is het Lifelinesonderzoek.

De meeste (grote) populatiebiobanken krijgen subsidie vanuit de overheid. Ook door ZonMw en de Nationale Wetenschapsagenda wordt geld beschikbaar gesteld voor biobankonderzoek. Daarnaast ontvangen biobanken subsidies van goede doelen of patiëntenorganisaties.

In sommige gevallen kunnen bedrijven een financiële bijdrage leveren omdat zij baat hebben bij het werk en de resultaten van een biobank.

De uitdaging voor onderzoekers is niet alleen de biobank op te richten, maar het ook langdurig in stand te houden d.m.v. budgetten voor medisch-wetenschappelijk onderzoek en subsidies, of door onderzoekers die het materiaal gebruiken te vragen een kostendekkende bijdrage te leveren.

Deelname aan een biobank brengt voor jou geen extra kosten met zich mee.

Je hebt zelf geen onmiddellijk voordeel van deelname aan een biobank. Wel kan toekomstig onderzoek nuttige gegevens opleveren voor mensen die aan dezelfde aandoening lijden. Je krijgt geen informatie over de aard van de onderzoeken waarvoor jouw lichaamsmateriaal en gezondheidsgegevens worden gebruikt. Degene die het onderzoek uitvoert heeft geen beschikking over jouw persoonsgegevens. Voor meer informatie zie ‘Weet de onderzoeker wie ik ben?’. 

Wetenschappelijk onderzoek combineert gegevens van veel mensen. Er wordt niet gezocht naar gegevens over de individuele patiënten. Toch blijkt soms bij medisch-wetenschappelijk onderzoek iets dat van belang kan zijn voor je (toekomstige) gezondheid of de gezondheid van je bloedverwanten. Dat wordt ook wel een ‘nevenbevinding’ genoemd. Dit zou bijvoorbeeld een genetische verandering kunnen zijn die de kans op het ontwikkelen van een ziekte verhoogt.

In het ziekenhuis zijn afspraken gemaakt wat er moet gebeuren als zo’n nevenbevinding gevonden wordt. Je arts of je huisarts zal je informeren als dat nodig is. Sommige patiënten hebben echter de wens dit soort informatie helemaal niet te willen weten. Dan kun je dit bij sommige biobanken aangeven. Bij andere biobanken kan dit niet. In dit geval kan je overwegen je lichaamsmateriaal niet beschikbaar te stellen voor onderzoek.

Het wetenschappelijke onderzoek met uw lichaamsmateriaal en gezondheidsgegevens wordt zorgvuldig uitgevoerd. De geldende regels worden in acht genomen en het onderzoek wordt getoetst door een erkende medisch-ethische toetsingscommissie.

Als je deelneemt aan medisch-wetenschappelijk onderzoek dan hoef je daarvoor niets te leren of te kunnen.

Maar patiënten worden ook steeds vaker betrokken als adviseur of partner bij medisch-wetenschappelijk onderzoek. Afhankelijk van de rol van de patiënt kan het zinvol zijn patiënten daartoe op te leiden. Het opleiden kan diverse voordelen hebben, zoals het vergroten van kennis, expertise en slagkracht van de patiënt, en daarmee het vergroten van de impact van de betrokkenheid van de patiënt. 

Grote patiëntenorganisaties zijn soms in de gelegenheid hun eigen patiënten op te leiden. Er zijn echter ook externe (internationale) trainingen, zoals de trainingen van EUPATI en Eurordis. Verder zijn er in Nederland mogelijkheden voor patiënten meer kennis op te doen via de PGO Support Academie.