Break-outsessies Health-RI conferentie 2025

In deze sessie spraken Roger Lim (VWS), Merlijn van Rijswijk (Health-RI) en Bart Torensma (epidemioloog/ Coreon) over de laatste ontwikkelingen rond de EHDS en HDAB, elk vanuit hun eigen perspectief. Zo ging Roger Lim in op de inhoud van de EHDS-verordening en wat er moet gebeuren om deze te implementeren in Nederland, en focuste Merlijn van Rijswijk zich op de Health-RI activiteiten rondom de EHDS en HDAB. Tenslotte gaf Bart Torensma inzicht in de EHDS vanuit het perspectief van de onderzoeker.  

Beide sessies werden druk bezocht, en waren zeer interactief door de vele vragen en discussies. Zo waren er veel vragen rondom consent zoals deze nu gehanteerd wordt en de overgang naar een opt-out regeling onder de EHDS. In de EHDS is er geen consent meer, maar kan men wel kiezen voor opt-out. Zo kan de burger regie blijven houden over wat er met gezondheidsgegevens over hem/haar gebeurt. Datahouders in de zaal wilden ook graag weten hoe zij zich het beste kunnen voorbereiden op de invoering van de EHDS, en wanneer zij verplicht zijn om data beschikbaar te maken. Ook werd duidelijk tijdens deze sessie dat een goede implementatie van de EHDS heel wat voeten in aarde heeft, en het essentieel is dat alle veldpartijen tijdig actief worden in de voorbereiding op de EHDS en daarin samenwerken.

De break-out “Van databeschikbaarheid naar AI-beschikbaarheid” ging over de vraag hoe beschikbare data kan worden vertaald naar AI die daadwerkelijk bruikbaar is in de zorg. In de eerste, interactieve sessie werd duidelijk dat databeschikbaarheid weliswaar essentieel is, maar niet voldoende: datakwaliteit, workflow en acceptatie door zorgprofessionals zijn minstens zo belangrijk. AI werd geduid als een containerbegrip (zoals machine learning en generatieve AI), en er werd stilgestaan bij het verschil tussen implementeren per use case en het investeren in bredere infrastructuur. Ook kwamen belangrijke knelpunten aan bod, zoals people problems, MDR-trajecten en het vooraf vaststellen van acceptatiecriteria rond fout-positieven en fout-negatieven.

Federatief leren en privacy-enhancing technologies werden besproken als opties wanneer data niet gedeeld kan worden, met de kanttekening dat dit geen omweg rond de GDPR is en dat er aanzienlijke praktische en organisatorische uitdagingen zijn. In de tweede sessie lag de nadruk op waarom AI-projecten vaak falen: gebrek aan externe validatie, het ontbreken van een stevige basisinfrastructuur en onvoldoende aandacht voor standaardisatie en harmonisatie. Er werd onderscheid gemaakt tussen administratieve, logistieke en medische AI, waarbij vooral medische AI zware compliance-eisen kent. De centrale boodschap van de breakout was dat duurzame AI in de zorg begint bij het probleem, en alleen mogelijk is met kwalitatieve data, duidelijke randvoorwaarden en een solide infrastructuur.

Deze break-out draaide om het belang van het vindbaar en herbruikbaar maken van health &life sciences data. Daarnaast werden concrete stappen gepresenteerd hoe datahouders data vindbaar kunnen maken in de nationale gezondheidsdata catalogus en de geboden ondersteuning. Matthijs Sloep en Kailesh Bansi presenteerde namens IKNL hun ervaringen als datahouders bij het doorlopen van het onboardingsproces in samenwerking met Health-RI. Nico van Meeteren presenteerde hoe vindbare data kan bijdragen aan ‘the common good’ vanuit het perspectief van Health Holland. De sessie was beide rondes druk bezocht door meer dan 50 personen met verschillende achtergronden maar gelijke interesse: namelijk het vindbaar maken van data voor hergebruik.   De sessie had een positieve en betrokken sfeer. Deelnemers dachten actief mee, stelden scherpe vragen en deelden ervaringen uit hun eigen praktijk. Er was merkbaar enthousiasme over de toekomstmogelijkheden van beter vindbare data, gecombineerd met realisme over de bestaande uitdagingen. 

De break-out “Data vinden en data aanvragen met de Nationale Gezondheidsdatacatalogus en de data-aanvraagservice” richtte zich op het praktisch ervaren van het data-aanvraagproces binnen een organisatie en de rol die de catalogus en aanvraagservice daarin kunnen spelen. In beide sessies werkten deelnemers hands-on met het Portaal, de Catalogus en de Aanvraagservice: zij zochten datasets, dienden een aanvraag in en gaven direct feedback op gebruiksgemak en inhoud. De focus lag vooral op de gebruikerservaring en op hoe onderzoekers en data-gebruikers zo goed mogelijk ondersteund kunnen worden in het vinden en aanvragen van data.

Uit de zaal kwam vooral behoefte aan meer duidelijkheid en ondersteuning naar voren. De betekenis van filters in de catalogus en vragen in het aanvraagformulier bleek niet altijd vanzelfsprekend, wat het belang onderstreept van extra uitleg of toelichting. Daarnaast werd de wens uitgesproken om het zoeken slimmer te maken, bijvoorbeeld door AI-ondersteuning en het stellen van vragen in natuurlijke taal, en om het aanvraagformulier (deels) automatisch te laten invullen. De sfeer was positief en interactief, met veel betrokkenheid en constructieve discussie, onder andere over terminologie (zoals de vertaling van ‘public’) en het gebruik van meerdere DOI’s per dataset.

De break-out 'De burgers/patiënten: maatschappelijke betrokkenheid bij zeggenschap over data hergebruik' ging over de mogelijke rol van databemiddelaars als tussenpartij tussen burger en overheid, in de context van de EHDS. Wouter Bos leidde het onderwerp in en schetste dat het niet ging om databemiddelaars zoals formeel omschreven in de EHDS, maar om partijen die de afstand tussen burger en overheid kunnen verkleinen en het maatschappelijk middenveld kunnen versterken, zoals PGO’s, datacoöperaties, datatrusts of patiëntenverenigingen. Aan de hand van stellingen werd de discussie gevoerd, waarbij deelnemers fysiek positie kozen in de zaal om hun mate van instemming te laten zien.

Uit de discussie kwam naar voren dat veel deelnemers het nut zien van een bemiddelaar die kan bijdragen aan vertrouwen, informatie en duidelijkheid over zeggenschap, en transparantie over wie data gebruikt en waarvoor. Ook werd genoemd dat zo’n partij kan opkomen voor het patiëntbelang, met specifieke aandacht voor mensen die minder digitaal of gezondheidsvaardig zijn, al liepen de meningen uiteen over of een databemiddelaar neutraal moet zijn of juist expliciet belangen moet behartigen. Er was brede overeenstemming dat een bemiddelaar geen zeggenschapskeuzes namens burgers moet maken en dat regulering noodzakelijk is om versnippering en commerciële misstanden te voorkomen. De sfeer was open en verkennend; het onderwerp bleek voor velen nog nieuw en vroeg om verdere discussie en doordenking, waarbij het betrekken van patiëntenverenigingen duidelijk brede steun kreeg.

Tijdens deze break-out doken Pim Roza en Hannah Kooy (Directie Medische Ethiek, VWS) samen met Maartje Muskens, Marieke Willemsen en Fien Vlemincx (Health-RI) en het zeer goed vertegenwoordigde veld vanuit de zaal in het versnipperde Nederlandse toetsingslandschap. We bespraken de uitkomsten van het pilotproject over de implementatie van het nWMO-toetsingskader, de relatie tussen nWMO-toetsing en de andere toetsingen van onderzoek, én de impact van de EHDS hierop.  

Door de grote opkomst en het brede scala aan expertises in de zaal, ontstonden goede discussies over het belang van toetsing afstemmen op de EHDS en de Wzl, en de praktische inrichting van toetsing in de HDAB. De huidige versnipperde toetsingspraktijk leidt nu al tot veel regeldruk en onduidelijkheid bij onderzoekers en daarbij komt dat de EHDS  vanaf 2029 systematische toetsing van data-aanvragen vereist. Daarbij komt de onduidelijkheid voor datahouders en de rol die zij onder de EHDS gaan hebben, waarbij benadrukt werd dat datahouders veel kennis hebben over hun data. We bespraken hoe we het momentum van de EHDS kunnen gebruiken om het toetsingssysteem in Nederland meer geïntegreerd in te richten, zodat er meer duidelijkheid en verlaagde regeldruk voor onderzoekers komt. 

Naast heel veel inhoudelijke input over hoe we dat straks praktisch moeten gaan inrichten, hadden we het ook over vertrouwen. Vertrouwen in elkaars werkwijze, vertrouwen in het systeem en vertrouwen in dat we samen een goede oplossing kunnen bouwen. Ellen Rusch (senior adviseur Wetenschap vanuit Santeon) verwoordde het als volgt: ‘Het verminderen van gestapelde toetsing bij nWMO-onderzoek gaat niet enkel om het verbeteren van het toetsingskader, maar vooral over het geloven in de expertise van andere centra en elkaar vertrouwen bij het uitvoeren van een goede toetsing die overgenomen kan worden. Dat is uiteindelijk belangrijker dan het nWMO toetsingskader.” 

Met het oog op het bouwen van dat vertrouwen focusten we ook op het belang van het brede veld aanhaken bij de verdere discussies over toetsing, óók de kleinere centra en organisaties die bevolkingsonderzoek doen. We besloten dat het belangrijk is om het toetsingssysteem als geheel te bekijken, startend in Nederland, maar ook in Europa, en dat als er ooit een moment is om groot te dromen, dat nu is.  Samen.  

Tijdens deze break-out van de Health-RI conferentie gingen deelnemers in gesprek met data service providers zoals Zorg-TTP, Roseman Labs, Linksight MPC, SURF, CBS en anDREa.

De focus lag op het veilig koppelen, verwerken en analyseren van gezondheidsdata. Bezoekers kregen inzicht in de route die data aflegt – van bron tot analyse – en in bestaande oplossingen voor pseudonimisering en veilige samenwerking.

In een interactieve opzet (“speeddates” met diensten) werden concrete use-cases besproken. De sessie hielp deelnemers om hun eigen datavraag te vertalen naar passende diensten en legde de basis voor nieuwe samenwerkingen binnen het gezondheidsdata-landschap.

In deze break-out stond de vraag centraal hoe verschillende data spaces – zoals Health-RI en de Europese EHDS – beter met elkaar kunnen samenwerken en interoperabel worden. Data spaces brengen data, tools en rekenfaciliteiten samen, maar functioneren nog te vaak los van elkaar.

Sprekers vanuit Erasmus MC, TNO, Leiden University, Amsterdam UMC en BBMRI.nl bespraken zowel de technische als organisatorische uitdagingen.

De sessie liet zien dat er grote kansen liggen in het beter afstemmen van standaarden, governance en infrastructuren, zodat data spaces elkaar kunnen versterken en hergebruik van data voor onderzoek en zorg eenvoudiger en veiliger wordt.

Tijdens deze break-out stond centraal hoe de European Health Data Space (EHDS) kan functioneren op basis van duidelijke en gedeelde afspraken. Aan de hand van de casus mevrouw De Vries werd zichtbaar hoe complex gegevensuitwisseling in de zorg is: dezelfde data worden door meerdere partijen gebruikt, voor zorg én onderzoek, binnen verschillende systemen. Dit vraagt niet alleen om technische oplossingen, maar vooral om goede juridische en organisatorische afspraken.

Het huidige landschap van afsprakenstelsels is versnipperd. Initiatieven zoals Twiin en Health-RI werken daarom toe naar meer samenhang en uniformiteit. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) heeft Twiin aangewezen als basis voor een toekomstig landelijk afsprakenstelsel, waarin ook secundair datagebruik een plek krijgt.

In de discussie bleek dat deelnemers zowel kansen als zorgen zien: landelijke afspraken kunnen interoperabiliteit versnellen, maar moeten wel aansluiten bij de praktijk. Breed werd gedeeld dat een afsprakenstelsel een groeimodel is: beginnen, leren en bijstellen. De sfeer was open en constructief, met ruimte voor verschillende perspectieven.

Belangrijkste take-aways:

• Goede gegevensuitwisseling vraagt om samenhangende technische, juridische en organisatorische afspraken.
• Eén landelijk afsprakenstelsel is een stip op de horizon, met Twiin als belangrijke bouwsteen.
• Vertrouwen, duidelijkheid over rollen en betrokkenheid van het veld zijn cruciaal voor succes.